UDCA czy TUDCA: na czym polega różnica
Kwas ursodeoksycholowy (UDCA) i jego pochodna z tauryną (TUDCA) często wymieniane są jednym tchem jako „ochrona wątroby”. W środowisku sportowym krążą opinie, że TUDCA to „lepsza wersja” UDCA. Redakcja porównała oba związki pod kątem chemii, dowodów klinicznych i statusu prawnego – i wyjaśnia, dlaczego to porównanie nie jest tak proste, jak sugerują fora.
Dwa kwasy żółciowe – wspólne korzenie
UDCA to hydrofilowy kwas żółciowy, który u człowieka występuje w niewielkich ilościach – stanowi zaledwie kilka procent puli kwasów żółciowych. W dużych ilościach znajduje się w żółci niedźwiedzi, z czego od wieków korzystała medycyna chińska. Współczesne preparaty otrzymuje się syntetycznie lub półsyntetycznie.
TUDCA, czyli kwas tauroursodeoksycholowy, to UDCA sprzężony z aminokwasem tauryną. Takie sprzęganie jest naturalnym procesem w wątrobie: część przyjętego doustnie UDCA organizm sam przekształca w TUDCA i w pochodną z glicyną (GUDCA). Oba związki należą więc do tej samej „rodziny”.
Wspólną cechą jest hydrofilowość. Kwasy żółciowe bardziej hydrofobowe, jak kwas chenodeoksycholowy czy deoksycholowy, w nadmiarze uszkadzają błony komórkowe hepatocytów i nabłonka dróg żółciowych. UDCA i TUDCA zmieniają skład żółci na mniej toksyczny, co jest podstawą ich działania ochronnego.
W tym miejscu kończy się jednak podobieństwo w sensie praktycznym. UDCA jest lekiem z kilkudziesięcioletnią historią i bogatą dokumentacją kliniczną, a TUDCA funkcjonuje głównie jako substancja badawcza oraz składnik suplementów o niejasnym statusie prawnym w UE.
Różnice w budowie i farmakokinetyce
Dołączona tauryna sprawia, że TUDCA jest lepiej rozpuszczalny w wodzie i w mniejszym stopniu ulega jonizacji zależnej od pH. Teoretycznie ułatwia to wchłanianie w jelicie krętym poprzez aktywne transportery kwasów żółciowych. Niektórzy badacze podkreślają też, że TUDCA jest mniej podatny na przekształcanie przez bakterie jelitowe w toksyczny kwas litocholowy.
UDCA wchłania się biernie w jelicie cienkim, następnie w wątrobie jest sprzęgany z glicyną lub tauryną i wydzielany do żółci. Uczestniczy w krążeniu jelitowo-wątrobowym, dzięki czemu przy regularnym przyjmowaniu stopniowo wzbogaca pulę kwasów żółciowych.
| Cecha | UDCA | TUDCA |
|---|---|---|
| Budowa | Wolny kwas żółciowy | UDCA sprzężony z tauryną |
| Rozpuszczalność w wodzie | Niższa | Wyższa |
| Status w UE | Zarejestrowany lek | Głównie surowiec suplementów, status niejednoznaczny |
| Dokumentacja kliniczna | Bardzo obszerna | Ograniczona, głównie małe badania |
| Koszt terapii | Relatywnie niski | Zwykle wyższy |
Ważna obserwacja: po doustnym przyjęciu UDCA organizm i tak wytwarza z niego TUDCA. Dlatego różnica między substancjami w praktyce bywa mniejsza, niż sugerowałaby sama budowa chemiczna. Bezpośrednich badań porównujących oba związki u ludzi przy tych samych wskazaniach jest niewiele.
Na poziomie komórkowym TUDCA jest szczególnie dobrze opisany jako tzw. chemiczny chaperon – łagodzi stres retikulum endoplazmatycznego i hamuje apoptozę. To właśnie te właściwości wzbudziły zainteresowanie neurologów i diabetologów.
Wskazania i dowody kliniczne
UDCA jest lekiem pierwszego rzutu w pierwotnym zapaleniu dróg żółciowych (PBC), co potwierdzają wytyczne EASL (2017) i AASLD. Stosuje się go również w rozpuszczaniu małych kamieni cholesterolowych, w cholestazie ciążowej oraz w innych schorzeniach cholestatycznych. Zakres dawek terapeutycznych opisanych w charakterystykach produktów jest dostosowywany do masy ciała i rodzaju choroby.
TUDCA w Europie był rejestrowany jako lek w niektórych krajach, np. we Włoszech, w leczeniu kamicy żółciowej. Badania kliniczne były jednak nieliczne i niewielkie. Kars i wsp. (2010) wykazali, że TUDCA poprawiał wrażliwość na insulinę w wątrobie i mięśniach u otyłych osób, ale było to badanie krótkie, z małą grupą uczestników.
Najbardziej medialna historia dotyczy stwardnienia zanikowego bocznego (SLA). Połączenie fenylomaślanu sodu z taurursodiolem w badaniu CENTAUR (Paganoni i wsp., 2020) dało obiecujące wyniki, jednak większe badanie potwierdzające nie wykazało korzyści i producent wycofał preparat z rynku. To dobra lekcja ostrożności wobec wczesnych sukcesów.
- UDCA – mocne dowody w PBC i rozpuszczaniu kamieni cholesterolowych.
- TUDCA – ciekawe dane mechanistyczne, niewiele dużych badań klinicznych.
- Dla żadnego z nich nie ma solidnych badań dotyczących „ochrony wątroby” u sportowców przyjmujących doustne sterydy anaboliczne.
Ten ostatni punkt jest kluczowy. W środowisku kulturystycznym oba związki przedstawia się jako „osłonę” przy hepatotoksycznych substancjach, ale nie ma badań, które pokazałyby, że zapobiegają one poważnym uszkodzeniom wątroby wywołanym przez 17-alfa-alkilowane sterydy. Ich stosowanie nie zmienia oceny ryzyka takich środków.
Status prawny i dostępność w Polsce
W Polsce UDCA jest dostępny jako zarejestrowany produkt leczniczy w kilku dawkach. Część preparatów wydawana jest na receptę, część bez recepty – zależy to od dawki i wskazań w pozwoleniu na dopuszczenie do obrotu. Jakość takich produktów nadzoruje Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych i Główny Inspektorat Farmaceutyczny.
Wyróżniamy także semalgid.
TUDCA sprzedawany jest głównie jako suplement diety, często z zagranicy. Jego status jako składnika żywności w UE jest dyskusyjny – substancje bez historii spożycia przed 1997 rokiem wymagają zgody w ramach procedury nowej żywności. W praktyce oznacza to, że kontrola jakości takich produktów bywa słabsza niż w przypadku leków.
Dla konsumenta wynika z tego prosty wniosek: zawartość UDCA w tabletce leczniczej jest standaryzowana i kontrolowana, natomiast skład suplementu z TUDCA zależy od rzetelności producenta. Warto szukać produktów z niezależnymi analizami laboratoryjnymi.
Bezpieczeństwo i ograniczenia
Najczęstszym działaniem niepożądanym UDCA są luźne stolce lub biegunka, rzadziej dyskomfort w nadbrzuszu. Lek jest przeciwwskazany m.in. przy ostrym zapaleniu pęcherzyka żółciowego, niedrożności dróg żółciowych, zwapniałych kamieniach i niektórych chorobach jelit. Wymaga też ostrożności w połączeniu z cholestyraminą czy lekami zobojętniającymi zawierającymi glin, które wiążą kwasy żółciowe.
Profil bezpieczeństwa TUDCA w krótkich badaniach był podobny – dominowały dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Brakuje jednak długoterminowych danych u zdrowych osób przyjmujących suplement przez wiele miesięcy.
Należy pamiętać, że żaden kwas żółciowy nie neutralizuje alkoholu, leków hepatotoksycznych ani sterydów. Podwyższone enzymy wątrobowe są sygnałem do diagnostyki u lekarza, a nie do samodzielnego „leczenia” suplementem.
Obie substancje nie znajdują się na liście zakazanej WADA, ale sportowcy objęci kontrolą antydopingową powinni szczególnie uważać na suplementy z niepewnych źródeł, które mogą być zanieczyszczone innymi związkami.
Wnioski redakcji
UDCA i TUDCA to bliskie chemicznie kwasy żółciowe, ale o bardzo różnym poziomie udokumentowania. UDCA jest sprawdzonym lekiem o jasnych wskazaniach, TUDCA – obiecującą substancją z ciekawymi danymi laboratoryjnymi i skromną bazą kliniczną.
Teza, że TUDCA jest „mocniejszy”, nie ma solidnego potwierdzenia w badaniach porównawczych u ludzi. Organizm sam przekształca część UDCA w TUDCA, co dodatkowo zaciera różnice.
Żaden z tych związków nie sprawia, że substancje toksyczne dla wątroby stają się bezpieczne. Najlepszą ochroną wątroby pozostaje unikanie czynników szkodliwych i regularne badania.
Polecamy także nasze artykuły o interpretacji wyników ALT i AST u osób trenujących, o mitach dotyczących TUDCA oraz o wpływie suplementów na wątrobę.
Bibliografia
- Paumgartner G, Beuers U. Ursodeoxycholic acid in cholestatic liver disease: mechanisms of action and therapeutic use revisited. Hepatology. 2002;36(3):525–531.
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: the diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis. J Hepatol. 2017;67(1):145–172.
- Lindor KD, Bowlus CL, Boyer J, et al. Primary biliary cholangitis: 2018 practice guidance from the American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatology. 2019;69(1):394–419.
- Vang S, Longley K, Steer CJ, Low WC. The unexpected uses of urso- and tauroursodeoxycholic acid in the treatment of non-liver diseases. Glob Adv Health Med. 2014;3(3):58–69.
- Kars M, Yang L, Gregor MF, et al. Tauroursodeoxycholic acid may improve liver and muscle but not adipose tissue insulin sensitivity in obese men and women. Diabetes. 2010;59(8):1899–1905.
- Paganoni S, Macklin EA, Hendrix S, et al. Trial of sodium phenylbutyrate–taurursodiol for amyotrophic lateral sclerosis. N Engl J Med. 2020;383(10):919–930.
