Koenzym Q10 po 40. roku życia
Po czterdziestce coraz więcej osób trenujących sięga po koenzym Q10 – w nadziei na więcej energii, lepszą regenerację i ochronę serca. Redakcja sprawdziła, co faktycznie dzieje się z tym związkiem w starzejącym się organizmie, które oczekiwania mają oparcie w badaniach, a które pozostają marketingiem.
Czym jest koenzym Q10
Koenzym Q10, nazywany też ubichinonem, to rozpuszczalna w tłuszczach substancja obecna niemal w każdej komórce ludzkiego ciała. Jego nazwa pochodzi od słowa „ubiquitous”, czyli wszechobecny, a liczba 10 oznacza dziesięć jednostek izoprenowych w bocznym łańcuchu cząsteczki. Organizm potrafi go syntetyzować samodzielnie, korzystając częściowo z tego samego szlaku metabolicznego, w którym powstaje cholesterol.
Najważniejszą funkcją CoQ10 jest udział w łańcuchu oddechowym mitochondriów. Związek przenosi elektrony między kompleksami I/II a kompleksem III, co jest niezbędnym etapem produkcji ATP – podstawowego nośnika energii w komórce. Dlatego najwięcej koenzymu znajduje się w narządach o dużym zapotrzebowaniu energetycznym: sercu, wątrobie, nerkach i mięśniach szkieletowych.
Druga rola to działanie antyoksydacyjne. W formie zredukowanej, czyli ubichinolu, koenzym chroni lipidy błon komórkowych i lipoproteiny przed utlenianiem, a także pomaga regenerować witaminę E. Obie formy przechodzą w siebie nawzajem w organizmie, tworząc stały cykl redoks.
Z diety pozyskujemy stosunkowo niewiele CoQ10. Najbogatsze źródła to podroby (serce, wątroba), tłuste ryby, mięso wołowe, orzechy i niektóre oleje roślinne. Szacunkowe dzienne spożycie z typowej diety europejskiej to zaledwie kilka miligramów, czyli znacznie mniej niż dawki stosowane w badaniach klinicznych.
Dlaczego poziom CoQ10 spada z wiekiem
Klasyczne badanie Kaléna i współpracowników z 1989 roku, oparte na analizie tkanek pobranych pośmiertnie, wykazało, że zawartość koenzymu Q10 w wielu narządach osiąga maksimum około 20. roku życia, a potem stopniowo się zmniejsza. Szczególnie wyraźny spadek opisano w mięśniu sercowym. Wyniki te są często cytowane, choć warto pamiętać, że dotyczą niewielkiej grupy i pomiarów tkankowych, a nie stężenia we krwi.
Przyczyny tego zjawiska są złożone. Z wiekiem słabnie wydajność mitochondriów i spada aktywność enzymów biosyntezy, rośnie natomiast stres oksydacyjny, który zużywa zredukowaną formę koenzymu. Część badaczy wskazuje także na pogorszenie przemiany ubichinonu w ubichinol u osób starszych, choć dane na ten temat nie są jednoznaczne.
Dodatkowym czynnikiem są leki. Statyny, czyli najczęściej przepisywane w Polsce leki obniżające cholesterol, blokują reduktazę HMG-CoA – enzym na wspólnym odcinku szlaku cholesterolu i CoQ10. W efekcie u osób je przyjmujących stężenie koenzymu w osoczu obniża się, co od lat budzi pytania o związek z bólami mięśni.
Spadek tkankowego CoQ10 nie oznacza automatycznie niedoboru wymagającego leczenia. Pierwotne niedobory koenzymu Q10 są rzadkimi chorobami genetycznymi i dotyczą zupełnie innej skali problemu. U zdrowej osoby po czterdziestce mówimy raczej o stopniowej zmianie fizjologicznej, której znaczenie kliniczne wciąż jest przedmiotem badań.
Co mówią badania po 40. roku życia
Najmocniejsze dane dotyczą kardiologii. W randomizowanym badaniu Q-SYMBIO (Mortensen i wsp., 2014) pacjenci z umiarkowaną i ciężką niewydolnością serca otrzymywali 300 mg CoQ10 dziennie lub placebo przez dwa lata. W grupie koenzymu rzadziej odnotowywano poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe. Badanie było jednak stosunkowo nieduże i dotyczyło chorych, a nie zdrowych sportowców amatorów.
Ciekawe wyniki przyniosło szwedzkie badanie KiSel-10 (Alehagen i wsp., 2013), w którym osoby starsze przez cztery lata przyjmowały połączenie selenu i koenzymu Q10. Zaobserwowano niższą śmiertelność sercowo-naczyniową w porównaniu z placebo. Ponieważ badano duet substancji w populacji z niskim spożyciem selenu, nie da się przypisać efektu samemu koenzymowi.
W kwestii bólów mięśni u osób na statynach metaanaliza Qu i wsp. (2018) sugeruje, że suplementacja może łagodzić objawy, ale wcześniejsze przeglądy dawały wyniki sprzeczne. Europejskie wytyczne nie zalecają rutynowego stosowania CoQ10 u wszystkich pacjentów leczonych statynami.
A sport? Badania nad wydolnością u zdrowych, aktywnych osób dają niejednolity obraz. W części prac odnotowano niewielkie zmniejszenie markerów uszkodzenia mięśni i stresu oksydacyjnego po intensywnym wysiłku, w innych nie stwierdzono różnic w sile czy czasie do wyczerpania. Koenzymu Q10 nie należy więc traktować jako środka ergogenicznego.
| Obszar | Jakość dowodów | Komentarz redakcji |
|---|---|---|
| Niewydolność serca (jako uzupełnienie leczenia) | Umiarkowana | Tylko pod kontrolą kardiologa |
| Bóle mięśni przy statynach | Niska–umiarkowana, wyniki sprzeczne | Można rozważyć po rozmowie z lekarzem |
| Wydolność u zdrowych osób | Niska | Brak przekonującego efektu |
| Regeneracja i markery stresu oksydacyjnego | Niska | Pojedyncze pozytywne badania |
| „Odmładzanie” i energia | Bardzo niska | Głównie przekaz marketingowy |
Ubichinon czy ubichinol i jak dawkować
Na rynku dostępne są dwie formy: ubichinon (forma utleniona, klasyczna i tańsza) oraz ubichinol (forma zredukowana). Producenci ubichinolu podkreślają jego lepszą przyswajalność, zwłaszcza u osób starszych. Część badań farmakokinetycznych faktycznie wskazuje na wyższe stężenia w osoczu po ubichinolu, jednak organizm i tak przekształca obie formy w siebie nawzajem.
Większe znaczenie niż forma chemiczna ma sposób podania. CoQ10 jest bardzo słabo rozpuszczalny w wodzie, a jego wchłanianie jest powolne i ograniczone (Bhagavan i Chopra, 2006). Preparaty w kapsułkach z olejem, emulsje czy formy solubilizowane zwykle wypadają lepiej niż suchy proszek w tabletce.
- Dawki w badaniach: najczęściej 100–300 mg na dobę; u zdrowych osób zwykle 100–200 mg.
- Pora: zawsze z posiłkiem zawierającym tłuszcz, co poprawia wchłanianie.
- Podział dawki: przy ilościach powyżej 100 mg korzystny bywa podział na dwie porcje.
- Czas: stężenie w osoczu rośnie stopniowo, efekty oceniano zwykle po kilku tygodniach lub miesiącach.
- Etykieta: warto sprawdzić, czy podano zawartość CoQ10 na porcję, a nie tylko masę kapsułki.
W Polsce koenzym Q10 występuje zarówno jako suplement diety zgłaszany do Głównego Inspektoratu Sanitarnego, jak i w nielicznych produktach o statusie leku. Suplement nie przechodzi badań skuteczności przed wprowadzeniem na rynek, dlatego jakość poszczególnych produktów bywa bardzo różna.
Bezpieczeństwo i interakcje
Koenzym Q10 uchodzi za substancję o dobrym profilu bezpieczeństwa. W badaniach klinicznych stosowano dawki sięgające kilkuset miligramów dziennie przez wiele miesięcy bez poważnych działań niepożądanych. Najczęściej zgłaszane dolegliwości to łagodne objawy żołądkowo-jelitowe, nudności, a niekiedy bezsenność przy przyjmowaniu wieczorem.
Najważniejsza interakcja dotyczy warfaryny i innych antagonistów witaminy K. Opisywano przypadki osłabienia efektu przeciwkrzepliwego, co może zwiększać ryzyko zakrzepicy. Osoby przyjmujące takie leki powinny skonsultować suplementację z lekarzem i częściej kontrolować INR.
Ostrożność zaleca się także u osób przyjmujących leki obniżające ciśnienie lub glikemię, ponieważ CoQ10 może nieznacznie nasilać ich działanie. Brakuje wystarczających danych dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, więc w tych grupach suplementacja powinna być decyzją lekarską.
Suplement nie zastępuje leczenia. Jeśli po czterdziestce pojawia się przewlekłe zmęczenie, spadek wydolności czy duszność przy wysiłku, przyczyną może być niedokrwistość, niedoczynność tarczycy albo choroba serca – i to one wymagają diagnostyki w pierwszej kolejności.
Wnioski redakcji
Zawartość koenzymu Q10 w tkankach z wiekiem spada, a niektóre leki, zwłaszcza statyny, mogą ten proces pogłębiać. To fizjologiczny fakt, ale nie dowód, że każdy czterdziestolatek potrzebuje suplementu.
Najlepiej udokumentowane korzyści dotyczą osób z chorobami serca, i to jako uzupełnienie standardowego leczenia. U zdrowych, aktywnych osób efekty na wydolność są niewielkie lub niewykrywalne.
Jeśli zdecydujesz się na CoQ10, wybieraj produkt w formie olejowej, przyjmuj go z posiłkiem i realistycznie oceniaj efekty po kilku tygodniach. Przy lekach przeciwkrzepliwych konieczna jest konsultacja lekarska.
Na naszej stronie znajdziesz też materiały o kwasie alfa-liponowym, o bergamotce cytrusowej w kontroli lipidów oraz o tym, jak czytać wyniki lipidogramu.
Bibliografia
- Kalén A, Appelkvist EL, Dallner G. Age-related changes in the lipid compositions of rat and human tissues. Lipids. 1989;24(7):579–584.
- Mortensen SA, Rosenfeldt F, Kumar A, et al. The effect of coenzyme Q10 on morbidity and mortality in chronic heart failure: results from Q-SYMBIO: a randomized double-blind trial. JACC Heart Fail. 2014;2(6):641–649.
- Alehagen U, Johansson P, Björnstedt M, et al. Cardiovascular mortality and N-terminal-proBNP reduced after combined selenium and coenzyme Q10 supplementation: a 5-year prospective randomized double-blind placebo-controlled trial among elderly Swedish citizens. Int J Cardiol. 2013;167(5):1860–1866.
- Qu H, Guo M, Chai H, et al. Effects of coenzyme Q10 on statin-induced myopathy: an updated meta-analysis of randomized controlled trials. J Am Heart Assoc. 2018;7(19):e009835.
- Bhagavan HN, Chopra RK. Coenzyme Q10: absorption, tissue uptake, metabolism and pharmacokinetics. Free Radic Res. 2006;40(5):445–453.
- Hernández-Camacho JD, Bernier M, López-Lluch G, Navas P. Coenzyme Q10 supplementation in aging and disease. Front Physiol. 2018;9:44.
