Bergamotka cytrusowa: mechanizm działania
Ekstrakty z bergamotki cytrusowej są coraz częściej reklamowane jako „naturalna statyna”. Owoc z Kalabrii zawiera nietypowy zestaw flawonoidów, którym przypisuje się wpływ na cholesterol, glukozę i stłuszczenie wątroby. Redakcja przyjrzała się, jak według obecnej wiedzy działa bergamotka i na ile te mechanizmy potwierdzają badania na ludziach.
Czym jest bergamotka cytrusowa
Bergamotka (Citrus bergamia) to owoc cytrusowy uprawiany niemal wyłącznie na wąskim pasie wybrzeża Kalabrii w południowych Włoszech. Przez stulecia ceniono ją przede wszystkim za olejek eteryczny ze skórki, wykorzystywany w perfumerii i do aromatyzowania herbaty Earl Grey. Sok i miąższ, ze względu na gorzki i kwaśny smak, przez długi czas traktowano jako produkt uboczny.
Zainteresowanie medyczne pojawiło się, gdy w lokalnej medycynie ludowej zauważono, że spożywanie soku z bergamotki może wpływać na poziom cholesterolu. Na przełomie XX i XXI wieku włoscy badacze z Uniwersytetu w Catanzaro rozpoczęli systematyczne analizy składu owocu i jego wpływu na metabolizm.
W suplementach diety stosuje się najczęściej standaryzowaną frakcję polifenolową z soku bergamotki, oznaczaną skrótem BPF (bergamot polyphenolic fraction). Proces ekstrakcji pozwala skoncentrować flawonoidy i usunąć większość cukrów oraz kwasów.
Warto podkreślić, że olejek eteryczny z bergamotki to zupełnie inny produkt. Zawiera m.in. bergapten – związek fotouczulający – i nie jest przeznaczony do spożycia w celu obniżania cholesterolu.
Kluczowe składniki aktywne
Sok z bergamotki wyróżnia się wśród cytrusów wysoką zawartością flawanonów: naringiny, neohesperydyny i neoeriocytryny. Związki te występują również w innych owocach z rodziny rutowatych, ale w bergamotce ich profil i stężenia są nietypowe.
Najwięcej uwagi przyciągnęły dwa glikozydy flawonoidowe – brutieryna i melitidyna. Di Donna i wsp. (2009) wyizolowali je i opisali jako związki zawierające w swojej strukturze resztę 3-hydroksy-3-metyloglutarylową (HMG). Ten fragment przypomina strukturalnie substrat enzymu reduktazy HMG-CoA, na którym działają statyny.
| Grupa związków | Przykłady | Przypisywane działanie |
|---|---|---|
| Flawanony HMG | Brutieryna, melitidyna | Hipotetyczne hamowanie reduktazy HMG-CoA |
| Flawanony glikozydowe | Naringina, neohesperydyna | Działanie antyoksydacyjne, wpływ na AMPK |
| Flawony | Neoeriocytryna, rutyna | Ochrona przed utlenianiem LDL |
| Kwasy fenolowe i inne polifenole | Różne | Wspomagające działanie przeciwzapalne |
Skład ekstraktów handlowych znacznie się różni w zależności od odmiany, terminu zbioru i metody ekstrakcji. Dlatego wyniki uzyskane z jednym standaryzowanym preparatem nie muszą przekładać się na inne produkty dostępne na rynku.
Mechanizmy działania na lipidy i metabolizm
Pierwszy proponowany mechanizm dotyczy syntezy cholesterolu w wątrobie. Flawonoidy z grupą HMG mogłyby konkurować o miejsce wiązania z reduktazą HMG-CoA i w ten sposób spowalniać produkcję cholesterolu. Spadek wewnątrzkomórkowego cholesterolu pobudza z kolei ekspresję receptorów LDL, które wychwytują cząsteczki LDL z krwi. Mechanizm ten jest jednak słabiej udokumentowany niż w przypadku statyn i opiera się głównie na badaniach przedklinicznych.
Drugi kierunek to aktywacja kinazy AMPK – „czujnika energetycznego” komórki. Aktywacja AMPK hamuje syntezę kwasów tłuszczowych i cholesterolu, nasila utlenianie tłuszczów i poprawia wrażliwość na insulinę. Na modelach zwierzęcych opisywano, że polifenole bergamotki zmniejszają stłuszczenie wątroby właśnie tą drogą.
Trzeci mechanizm ma charakter ochronny. Flawonoidy bergamotki wykazują działanie antyoksydacyjne i w badaniach laboratoryjnych zmniejszały utlenianie cząsteczek LDL. Utlenione LDL są szczególnie aterogenne, ponieważ łatwiej wnikają do ściany naczynia i są pochłaniane przez makrofagi, inicjując powstawanie blaszki miażdżycowej.
Wreszcie część badaczy wskazuje na możliwy wpływ na wchłanianie cholesterolu w jelicie i wydalanie kwasów żółciowych. Te hipotezy są jednak słabo zbadane u ludzi i nie należy ich przedstawiać jako ustalonych faktów.
Co pokazują badania kliniczne
W pracy Mollace i wsp. (2011) pacjenci z hiperlipidemią otrzymywali przez 30 dni ekstrakt z bergamotki. Autorzy opisali spadek cholesterolu całkowitego, LDL i trójglicerydów oraz wzrost HDL, a także obniżenie glikemii na czczo. Badanie miało jednak ograniczenia: było niezbyt duże, a część ramion nie była zaślepiona.
Gliozzi i wsp. (2013) sprawdzili połączenie ekstraktu z rosuwastatyną. Dodanie polifenoli bergamotki pozwalało uzyskać lepszy efekt na LDL niż sama niska dawka statyny. Wynik jest interesujący, ale nie oznacza, że suplement może zastąpić lek – był stosowany jako uzupełnienie.
Przegląd systematyczny Lamiquiz-Moneo i wsp. (2020) potwierdził, że w większości badań bergamotka obniżała LDL i trójglicerydy. Autorzy podkreślili jednak dużą heterogeniczność prac, różne preparaty i dawki, krótki czas obserwacji oraz zaangażowanie tych samych ośrodków badawczych w znaczną część publikacji.
Co istotne, nie ma badań pokazujących, że bergamotka zmniejsza częstość zawałów serca, udarów czy zgonów. To zasadnicza różnica w porównaniu ze statynami, których skuteczność potwierdzono w wieloletnich, dużych badaniach klinicznych z twardymi punktami końcowymi.
Bezpieczeństwo i miejsce w profilaktyce
W krótkoterminowych badaniach ekstrakty z bergamotki były na ogół dobrze tolerowane. Zgłaszano niekiedy dolegliwości żołądkowe, zgagę lub uczucie pieczenia. Brakuje natomiast danych o bezpieczeństwie przy wieloletnim stosowaniu.
Ponieważ flawonoidy cytrusowe mogą wpływać na enzymy metabolizujące leki, osoby przyjmujące statyny, leki przeciwkrzepliwe lub inne preparaty kardiologiczne powinny skonsultować suplementację z lekarzem. Teoretycznie możliwe jest nasilenie działania leków obniżających glikemię.
- Dla kogo może mieć sens: osoby z łagodnie podwyższonym LDL i niskim ryzykiem sercowo-naczyniowym, jako dodatek do zmiany diety – po rozmowie z lekarzem.
- Dla kogo nie zastąpi leczenia: osoby po zawale, z cukrzycą, hipercholesterolemią rodzinną czy wysokim ryzykiem według skali SCORE2.
- Kiedy zachować ostrożność: ciąża, karmienie piersią, choroby wątroby, przyjmowanie wielu leków.
Wytyczne ESC/EAS dotyczące dyslipidemii wspominają o nutraceutykach jedynie jako opcji pomocniczej o ograniczonych dowodach. Fundamentem pozostają dieta, aktywność fizyczna, rzucenie palenia i – gdy to wskazane – leczenie farmakologiczne.
Wnioski redakcji
Bergamotka cytrusowa zawiera unikalne flawonoidy, w tym brutierynę i melitidynę, którym przypisuje się działanie podobne do statyn, a także aktywację AMPK i ochronę LDL przed utlenianiem.
Badania kliniczne sugerują umiarkowane obniżenie LDL i trójglicerydów, ale są niewielkie, krótkie i często prowadzone przez te same zespoły. Brakuje danych o wpływie na zdarzenia sercowo-naczyniowe.
Bergamotkę można traktować jako potencjalny dodatek do zdrowego stylu życia u osób z niskim ryzykiem, nigdy jako zamiennik leczenia.
Polecamy również nasze artykuły o mitach dotyczących ezetymibu, o koenzymie Q10 u osób przyjmujących statyny oraz o interpretacji lipidogramu u sportowców.
Bibliografia
- Di Donna L, De Luca G, Mazzotti F, et al. Statin-like principles of bergamot fruit (Citrus bergamia): isolation of 3-hydroxymethylglutaryl flavonoid glycosides. J Nat Prod. 2009;72(7):1352–1354.
- Mollace V, Sacco I, Janda E, et al. Hypolipemic and hypoglycaemic activity of bergamot polyphenols: from animal models to human studies. Fitoterapia. 2011;82(3):309–316.
- Gliozzi M, Walker R, Muscoli S, et al. Bergamot polyphenolic fraction enhances rosuvastatin-induced effect on LDL-cholesterol, LOX-1 expression and protein kinase B phosphorylation in patients with hyperlipidemia. Int J Cardiol. 2013;170(2):140–145.
- Lamiquiz-Moneo I, Giné-González J, Alisente S, et al. Effect of bergamot on lipid profile in humans: a systematic review. Crit Rev Food Sci Nutr. 2020;60(18):3133–3143.
- Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. Eur Heart J. 2020;41(1):111–188.
